इरान–अमेरिका तनावबाट नेपालले सिक्नुपर्ने पाठ: सन्तुलित कूटनीति र राष्ट्रिय स्वायत्तताको आवश्यकता

    विश्व राजनीतिमा शक्तिशाली राष्ट्रहरूको प्रतिस्पर्धा नयाँ कुरा होइन। तर जब ती प्रतिस्पर्धाहरू युद्ध वा सैन्य तनावमा बदलिन्छन्, त्यसको असर केवल सम्बन्धित देशहरूमा मात्र सीमित रहँदैन, बरु साना तथा भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील राष्ट्रहरूमा पनि पर्न सक्छ। हाल मध्यपूर्व क्षेत्रमा देखिएको इरान–अमेरिका तनावले विश्वलाई फेरि एकपटक यही यथार्थ सम्झाएको छ। नेपालजस्तो सानो, तर रणनीतिक रूपमा संवेदनशील देशले यस्ता घटनाबाट महत्वपूर्ण पाठ सिक्न आवश्यक छ।

नेपालको हैसियत र यथार्थ

नेपाल विश्व शक्तिहरूको प्रतिस्पर्धामा प्रत्यक्ष रूपमा सहभागी हुन सक्ने देश होइन। आर्थिक, सैन्य र कूटनीतिक दृष्टिले हाम्रो क्षमता सीमित छ। त्यसैले कुनै पनि ठूला युद्ध वा शक्तिको टकरावमा नेपालले प्रत्यक्ष भूमिका खेल्न सक्दैन। हाम्रो लागि मुख्य कुरा भनेको आफ्नो सुरक्षा, स्थिरता र स्वायत्तता जोगाउनु हो।

यही सन्दर्भमा, विदेशी सैन्य उपस्थिति वा रणनीतिक सम्झौताहरूबारे नेपालमा समय–समयमा उठ्ने बहसलाई गम्भीरतापूर्वक लिन आवश्यक हुन्छ। एमसीसी, एसपीपी जस्ता सम्झौताहरूलाई लिएर नेपाली समाजमा व्यापक बहस र विवाद भएको थियो। धेरैको चिन्ता थियो—यस्ता सम्झौताले नेपालमा भविष्यमा विदेशी सैन्य प्रभाव बढाउने त होइन?

यद्यपि यस्ता दाबीहरूमा तथ्य र व्याख्या फरक–फरक हुन सक्छन्, तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—नेपालले कुनै पनि सम्झौता गर्दा दीर्घकालीन रणनीतिक प्रभावलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ।

मध्यपूर्वबाट देखिएको उदाहरण

मध्यपूर्वका केही देशहरूले आफ्नो भूमिमा विदेशी सैन्य अड्डा स्थापना गर्न अनुमति दिएका छन्। ती देशहरू आज विभिन्न क्षेत्रीय तनाव र मिसाइल आक्रमणको जोखिममा छन् भन्ने धारणा धेरै विश्लेषणहरूमा व्यक्त हुने गरेको छ। यसले एउटा प्रश्न उठाउँछ—के विदेशी सैन्य उपस्थिति आफैंमा सुरक्षा हो, वा उल्टै जोखिम पनि हुन सक्छ?

यो प्रश्न नेपालका लागि महत्वपूर्ण छ। यदि कुनै शक्तिशाली राष्ट्रले आफ्नो रणनीतिक स्वार्थका लागि नेपाललाई प्रयोग गर्न खोज्यो भने, नेपाल प्रत्यक्ष रूपमा प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्ने सम्भावना पनि रहन्छ। यस्तो अवस्था सानो राष्ट्रका लागि अत्यन्तै जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

दुई ढुङ्गाबीचको तरुलो: नेपालको भूराजनीतिक यथार्थ

नेपालको भूराजनीतिक अवस्थाबारे “दुई ढुङ्गाबीचको तरुलो” भन्ने उपमा धेरै चर्चित छ। उत्तरतर्फ चीन र दक्षिणतर्फ भारत—दुवै विशाल शक्ति राष्ट्रबीच नेपाल अवस्थित छ। यो अवस्था चुनौतीपूर्ण भए पनि अवसरपूर्ण पनि छ।

यो अवस्थाले नेपाललाई सन्तुलित कूटनीति अपनाउने मौका दिन्छ। कुनै एक पक्षतर्फ झुक्दा अर्को पक्षसँग सम्बन्ध बिग्रन सक्छ। त्यसैले नेपालले सदैव सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने हुन्छ।

यदि नेपालले तेस्रो शक्ति राष्ट्रलाई रणनीतिक रूपमा संवेदनशील पहुँच दियो भने, त्यसले छिमेकी राष्ट्रहरूको चिन्ता बढाउन सक्छ। त्यसको परिणामस्वरूप नेपालमाथि कूटनीतिक दबाब बढ्ने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले नेपालले आफ्नो विदेश नीति अत्यन्तै सावधानीपूर्वक सञ्चालन गर्नुपर्छ।

पुलको भूमिका: नेपालको सम्भावना

नेपालले आफूलाई प्रतिस्पर्धाको मैदान बनाउने होइन, पुलको रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ। भारत र चीनबीच सहकार्य बढाउने, व्यापारिक मार्ग विस्तार गर्ने, क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरतामा योगदान दिने—यी नेपालका सम्भावित भूमिका हुन्।

यदि नेपालले यही सन्तुलित नीति कायम राख्न सक्यो भने, कुनै पनि शक्ति राष्ट्रको टकरावबाट टाढा रहन सक्छ। यही नीति नेपालको दीर्घकालीन सुरक्षा र स्थिरताको आधार बन्न सक्छ।

निष्कर्ष

नेपालले शक्तिशाली राष्ट्रहरूको प्रतिस्पर्धाबाट पाठ सिक्नुपर्छ, तर डर वा भ्रमका आधारमा होइन—तथ्य, विवेक र दीर्घकालीन रणनीतिक सोचका आधारमा।

विदेशी सैन्य प्रभावबाट सावधान रहँदै, छिमेकी राष्ट्रहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्दै, र आफ्नो स्वायत्तता जोगाउँदै अघि बढ्नु नै नेपालको हितमा हुन्छ।

गरिबी, विकासका चुनौती, राजनीतिक अस्थिरता—यी सबै समस्याहरू समाधान गर्न सकिन्छ। तर यदि नेपाल अनावश्यक रूपमा भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्यो भने, त्यसको असर दीर्घकालीन र गम्भीर हुन सक्छ।

त्यसैले नेपालका लागि सबैभन्दा सुरक्षित बाटो भनेको—सन्तुलित कूटनीति, राष्ट्रिय स्वायत्तताको रक्षा, र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको नीति हो। यही बाटोले नेपालको स्थायित्व, सुरक्षा र भविष्य सुनिश्चित गर्न सक्छ।